Russland, russischer Gefallener, Panzer BT 7,

Almost unnoticed, the anniversary of the beginning of Operation Barbarossa (Unternehmung Barbarossa) has passed. In the European press, little mention was made about it, and yet on June 22 it was the 77th anniversary of the beginning of this terrible war. It was one of the most important and certainly the most tragic military operations in the history of mankind. It was a clash of the powerful ideologies at that time – Nazism and communism, as well as the powerful force of nationalism that co-existed with Nazism. Even some Allies, fearing Bolshevism, supported fascism and Nazism.

After 77 years, is it time to forget? Is this intentional European and perhaps world-wide ‘amnesia’, caused by political correctness and the participating nations not wanting to remember the destruction caused and the reasons why? Perhaps those who fell victim to the attack – the countries of the former Soviet Union – also do not want to remember – not only the conflict, but the fact that together with Hitler they participated in the division of Europe for almost two years.

The Superpowers of Nazi Germany and the Soviet Union invaded neighboring countries without any provocation, whose only fault was existing between those two giants who wanted to bring a new order to Europe. But within the invaded countries were those who used the clash of military powers to settle old scores, to take revenge, commit robbery or murder. And there were also millions of ordinary people who, in this war game for influence, paid the biggest price – the price of uncountable suffering, exploitation and death.

On June 22, 1941, the largest military operation in the history of the world – Operation Barbarossa – began. Never before had such a large amount of soldiers and equipment been launched on one man’s decision. This operation shook the world, throwing countries against each other to fight for the death and life of the giants, of whom only one could emerge victorious. The years of fighting that followed showed that victory was not easy, and both sides suffered heavy losses.

On June 22, 1941, the German Third Reich along with allied forces – Hungary, Romania and Slovakia – attacked the Soviet Union unexpectedly. At 3:15 am, an attack on the front, consisting of thousands of kilometers from the Baltic to the Black Sea, began. Finland, which had lost considerable territory to the USSR during the war of 1939-1940, also took part in the conflict. In the first days of the operation, more than 7 million soldiers on both sides found themselves involved in the battle, and after the mobilization of almost 10 million soldiers in the USSR, the numbers became unimaginable. The amount of equipment used on both sides is no less staggering. Nearly 27,000 tanks and over 20,000 aircraft were used in the conflict.


Fig. Soviet aircraft destroyed at the airport


The unexpected attack gave the Germans and their allies an incredible advantage, and the losses in people and equipment on the Soviet side were enormous. This war is an example of a lightning war – Blitzkrieg. Hundreds of Soviet aircraft were destroyed at airports because they did not have time to take off or there was no time to evacuate them to airports located further away from the border. Likewise, many Soviet tanks were destroyed by German planes and tanks. Also working against the Soviets was their equipment, a lot of which turned out to be technically inefficient. Soldiers were also unprepared and inexperienced, and the Soviet officer corps after the 1938 purges were few and inexperienced. Additionally, although the Soviets had information about German preparations for aggression, this had not been translated into a concrete plan.

Germany started preparing for Operation Barbarossa from the summer of 1940, when they began building infrastructure in the General Government needed for military operations – railways, roads, airports. From the spring of 1941, hundreds of thousands of soldiers and equipment were transferred to this area because it was on the axis of the main attack on the USSR. The two most important directions of the attack, towards the north and east, started out in the areas of East Prussia and the General Government. German forces were also directed from the General Government to the south, towards Ukraine. The Romanian army supported by the German 11th army took part in the attack from Romanian territory, and Hungarian divisions attacked areas occupied by Hungary.


Fig. Destroyed Soviet tank near Kaunas

With a huge tactical advantage, manifested above all in the interaction between aviation and land forces, perfect connectivity, and speed of action, German troops advanced several dozen kilometers a day. It is worth adding that at that time Soviet tanks did not have on-board radios, which made communication on the battlefield difficult. The first days and weeks of the struggle seemed to confirm the thesis of the Soviet Union being a “colossus with legs of clay”. Soviet troops were in retreat along almost the entire front line, divisions and armies were falling apart, thousands of Soviet soldiers were taken prisoner, and the entire administrative and political apparatus was evacuated to the east.

After a month of fighting, on July 31, 1941, the forces of Army Group North under the command of Field Marshal Wilhelm von Lee were 30 km from Leningrad (now St. Petersburg). Army Group Centre under the command of Field Marshal Fedor von Bock acted against the forces of the Soviet Western Front. The German armies within this army group included the Second Panzer Group under Colonel General Heinz Guderian, and the Third Panzer Group under Colonel General Hermann Hoth. They were to attack Brest, Grodno, then head towards Minsk, and then to Smolensk. The Brest fortress, which was surrounded on the first day of the war, fiercely defended itself until the end of June 1941. The last strongholds were liquidated on July 20, 1941. Minsk was occupied on July 20, 1941. On July 10, 1941, the battle for Smolensk began, which lasted until September 10, 1941. 300,000 Soviet soldiers were taken captive during this operation. On September 26, 1941, Kiev surrendered. In the encirclement of Kiev were many Soviet units, and in total, 665,000 Soviet soldiers were taken prisoner around the Kiev reservoir. Army Group South, under the command of Field Marshal Gerd von Rundstedt, was given the task of destroying Soviet units in Western Ukraine. After a week, German troops reached Lvov, and directed an attack towards Ternopil and Vinnytsia. From the south, they attacked the Romanian army towards Odessa, supported by the German 11th Army. As a result of great losses and the danger of complete disruption, the Soviet command decided to evacuate all remaining troops to the Dnieper, but by the end of August this was only partially achieved. An attack directed towards Crimea also proceeded without much resistance. Odessa, however, defended itself from August 5, 1941 until October 16, 1941, when the city collapsed. On September 9, 1941, German troops cut off the land connection to Crimea.

The beginning of mass crimes

During Operation Barbarossa, people were killed not only on the front, but above all at the back of the Eastern front. The Jewish war between Nazi Germany and the USSR began a period of mass crimes against tens of millions of people. Prisoners in Soviet prisons became the first victims. Stalinist totalitarianism did not allow the opponents of Soviet power to be freed at large, which is why Lavrentiy Beria, People’s Commissariat for Internal Affairs, decided that prisoners who could not be evacuated had to be shot. While in some cities such as Grodno or Kaunas, NKVD officers failed to carry out the order, and others, like Minsk, managed to evacuate prisoners, in Western Ukraine, in the face of rapid advances from German forces, NKVD officers committed mass murders in prisons. In Lvov, Ternopil and many other towns in Galicia, about 17,000 prisoners, mainly Ukrainians, but also Poles and Jews, were murdered. To this day, no NKVD criminals have been punished.


Fig. Identification of prisoners’ murdered by NKVD in Lvov

The discovery of thousands of unburied corpses, decaying quickly in the June and July sun, caused an outburst of hatred towards the Soviet authorities. Because the Soviet civil and military authorities had been evacuated, the angry population sought a scapegoat, and found the Jews. Initially, Jews were employed to transport corpses to be identified and then buried in mass graves. At the same time, with the consent of the Germans, the Ukrainian militias together with the civilian population carried out massive pogroms, which in Lvov alone resulted in about 5,000 Jewish victims. There were also pogroms in many other Ukrainian cities such as Stanislavov, Zolochiv, Boryslav, and Drohobycz. Crime spawned crime.

141k58l-Lvov Pogrom of 30 June 1941

Fig. Pogrom in Lvov

On July 2, 1941, Einsatzkommando zur besonderen Verwendung arrived under the command of Eberhard Schöngarth, who arrested professors of the Polish Polytechnic and the University of Lvov. On July 4, 1941, 37 the professors were executed on the Wuleckie Hills.

In accordance with the Commissar Order (Kommissarbefehl) of June 6, 1941, issued under the command of Adolf Hitler, Field Marshal Wilhelm Keitel ordered any Soviet political commissar taken prisoner to be shot immediately. According to this order, the political commissars were not entitled to protection in accordance with the Geneva Conventions that should have been followed in the event of the capture of Soviet soldiers and combatants. Further orders also allowed access to SS prisoner of war camps for the purpose of filtering prisoners of war and shooting political commissars, party activists and Jews. A number of instructions, guidelines and orders were associated with the Commissar Order. In these, the ideological nature of the war between Nazi Germany and the USSR became fully apparent. According to Nazi Germany, the war was a conflict between opposing races and ideologies, and its aim was to destroy barbaric Bolshevism and gain a living space in the East. It was a war in which there was no place for respecting the rules of martial law. There was no room for mercy and human feeling. It was an absolute war, a total war, a war of extermination and extermination.


Fig. Reichsführer SS Heinrich Himmler during the visit of the Soviet POW camp

Total war

In this war, it was not about winning on the battlefield and defeating enemy troops, but about the biological destruction of human masses. The cruelty of this war manifested itself in the ruthless treatment of Soviet prisoners of war. From the beginning of the war to the spring of 1942, about 2.8 million Soviet prisoners of war died. Many of them were left in so-called “camps”, fenced with barbed wire, but lacking barracks or any other infrastructure. About half a million prisoners of war were executed or exterminated in concentration camps. Prisoners were deprived of food, and massive numbers died from hunger, disease and cold. In order to survive, some dug holes in the earth, and there were also numerous cases of cannibalism. The tragedy of Soviet prisoners is one of the greatest crimes of World War II, so far little known and almost forgotten.

The Special Operational Squads of the SD and the Police (Einsatzgruppen SD und Polizei) that followed the front line were to liquidate not only political commissars, but above all, Jews. The four Einsatzgruppen went in four different directions: Einsatzgruppe A followed Army Group A in the Baltic States; Einsatzgruppe B operated in the area occupied by Army Group Center in Belarus; Einsatzgruppe C were in the northern and middle areas of the Army Group South operation in Ukraine (this Einsatzgruppen was responsible for a massacre in Babi Yar in the suburbs of Kiev, among others); Einsatzgruppe D operated in the south of Ukraine – Bessarabia, the area of ​​Chişinău and Crimea. In total, the Einsatzgruppen with fewer than 3,000 people killed over 600,000 Jews. By the end of 1941, nearly half a million Jews had been murdered. Local militia made up of nationalists and collaborative civilians also took part in these massacres and pogroms of the Jews.

sowjetische Kriegsgefangene bei Balta
Unser Bild zeigt einige der 3000 Gefangene, die bei den K‰mpfen umd Balta gemacht wurden. PK-Brunnengr‰ber, Scherl 14.8.41 [Herausgabedatum]
Fig. The march of Soviet prisoners of war in August 1941

At the end of September 1941, despite further successes and advancement to the east, German troops lost their momentum. Despite the encirclement of Leningrad, the city could not be conquered. Also, despite reaching a distance of several kilometers from Moscow, the city was not captured. The arrival of 16 Siberian divisions, well trained, armed and equipped with clothes adapted to winter conditions, caused the German attack on Moscow to cease. At that time, the borders of the USSR in the Far East were virtually defenseless, and the German troops attacking towards Moscow were in a state of exhaustion, with no replenishment of soldiers, clothes or functional equipment. The tactics of scorched earth used by the Soviet army, where everything that was not evacuated was destroyed, left no reserves of food, fuel or efficient transport for the Germans. Horses and wagons had to be used. Different width of railway tracks of the Soviet railway lines with the rolling stock of European countries and necessity of reloading of goods as well as shortage of wagons prevented the transport of necessary supplies over the thousands of kilometers occupied by German troops. Many soldiers died or were injured, and early frosts caused frostbites in the legs and hands. The mobilization of new, trained soldiers in Germany was insufficient. Military equipment was also often damaged or destroyed. Several hundred tanks were destroyed or required renovation after traveling around 2000 kilometers. By the end of the campaign, the Second Panzer Group pf Heinz Guderian had only a few dozen functional tanks. At that time, the Soviet army had no reserves, and therefore, throughout the following year of 1942, until the battle of Stalingrad, the eventual victory remained undecided. Eventually, the anti-Nazi coalition won, but it took three and a half years and tens of millions of lives.


Fig. German soldiers on the Eastern Front


Zapomniana Operacja “Barbarossa”

Prawie niezauważona minęła kolejna rocznica początku Operacji Barbarossa (Unternehmung Barbarossa). W prasie polskiej czy europejskiej ukazały się niewielkie wzmianki o tym, a przecież 22 czerwca minęła 76 rocznica początku tej strasznej wojny. Była to jednej z najważniejszych i na pewno najtragiczniejszych operacji wojskowych w historii ludzkości. Czyżby po 76 latach przyszedł czas na zapominanie? Czy ta europejska, a może i światowa amnezja nie bierze się przypadkiem z poprawności politycznej, według której uczestniczące w niej narody nie chcą pamiętać o dziele zniszczenia, jakiego dokonały i w imię czego? A może również ci, którzy stali się ofiarą napaści, też nie chcą pamiętać, nie tylko o swojej klęsce, ale też i o tym, że wraz z Hitlerem współuczestniczyły przez prawie dwa lata w podziale Europy. Dokonały inwazji na te państwa, które nie spowodowałny żadnej prowokacji, a jedynie znajdowały się pomiędzy dwoma gigantami, które chciały zaprowadzić nowy ład w Europie. A byli też i ci, którzy chcieli skorzystać ze starcia potęg militarnych, aby załatwić stare porachunki, dokonać zemsty, rabunku czy mordu. Ale były też miliony zwykłych ludzi, którzy w tej grze wojennej o wpływy, zapłacili największą cenę – cenę nieobliczlanych cierpień, wyzysku i śmierci. Było to również starcie potężnych w owym czasie ideologii – nazizmu i komunizmu, a w ich cieniu ujawniły się także potężne siły nacjonalizmów, które współdziałały z nazizmem. Jednakże znaleźli się także sojusznicy, którzy obawiając się bolszewizmu, poparły faszyzm i nazizm.

W dniu 22 czerwca 1941 roku rozpoczęła się największa w historii świata operacja wojskowa – Operacja Barbarossa. Jeszcze nigdy dotąd tak wielkie ilości żołnierzy i sprzętu nie zostały uruchomione decyzja jednego człowieka. Ta operacja wstrząsnęła światem, rzuciła przeciwko sobie do walki na śmierć i życie gigantów, z którch tylko jeden mógł wyjść zwycięsko, jednak stało się to jasne dopiero po latach walk, podczas których szala zwycięstwa kilkakrotnie przeważała to na jedną to na drugą stronę.

W dniu 22 czerwca 1941 niemiecka III Rzesza wraz z wojskami sojuszniczymi – Węgrami, Rumunią i Słowacją zaatakowała niespodziewanie Zwiazek Radziecki. O godzinie 3:15 nad ranem rozpoczęto atak na froncie liczącym tysiące kilometrów, od Bałtyku aż po Morze Czarne. W konflikcie wzięła też udział Finlandia, które straciła w czasie wojny 1939-1940 roku znaczne obszary na korzyść ZSRR. Po obu stronach konfliktu znalazło się w pierwszych jego dniach ponad 7 milionów żołnierzy, a po mobilizacji przeprowadzonej w ZSRR prawie 10 milionów żołnierzy – liczby wprost niewyoobrażalne. Jednak ilości sprzętu po obu stronach robią nie mniejsze wrażenie. W konflikcie użyto prawie 27 tysięcy czołgów, i ponad 20 tysięcy samolotów.



Fot. Samoloty radzieckie zniszczone na lotnisku


Niespodziewany atak dał Niemcom i ich sojusznikom niebywałą przewagę, a straty w ludziach i sprzęcie po stronie radzieckiej były ogromne. Wojna ta, to jeszcze jeden przykład wojny błyskawicznej – Blitzkrieg. Setki samolotów radzieckich zostało zniszczonych na lotniskach, gdyż nie zdążyły wystartowac lub nie było czasu na ich ewakację na lotniska położone w większej odległości od granicy. Podobnie wiele czołgów radzieckich zostało zniszczonych przez niemieckie samoloty lub czołgi. Wiele sprzętu okazało się niesprawnym technicznie, a żołnierze nieprzygotowani i niedoświadczeni. Również radziecki korpus oficerski po czystkach 1938 roku był nieliczny i niedoświadczony. Pomimo informacji wywiadu o przygotowaniach niemieckich do agresji, nie zostały one przetłumaczone na konkretne działania. Niemcy już od lata 1940 roku budowały infrastrukturę na terenie Generalnego Gubernatorstwa potrzebną do działań wojennych – koleje, drogi, lotniska. Już od wiosny 1941 roku przerzucano na tereny Generalnego Gubernatorstwa, gdyż znajdowało się ono na osi głównego ataku na na ZSRR, setki tysięcy żołnierzy i sprzętu.  Dwa najważniejsze kierunki ataku, w kierunku północy i wschodu wyprowadzono z terenów Prus Wschodnich i Generalnego Gubernatorstwa. Podobnie część sił niemieckich skierowano z terenów Generalnego Gubernatorstwa na południe, w kierunku Ukrainy. Z terenów Rumunii w ataku wzięły udziała udział armia rumuńska, wspierane przez niemiecką 11 armię, a z obszarów zajętych przez Węgry atakowały dywizje węgierskie.


Fot. Zniszczony czołg radziecki w okolicy Kowna

Dysponując ogromną przewagą taktyczną, przejawiającą się przede wszystkim we współdziałaniu pomiędzy lotnictwem a siłami lądowymi, doskonalą łącznością, odwagą i szybkoscią działań, wojska niemieckie posuwały się po kilkadziesiąt kilometrów dziennie. Warto przy tym dodać, że w tym czasie czołgi radzieckie nie posiadały radiostacji pokładowych, co utrudniało łączność na polu walki. Pierwsze dni i tygodnie walki zdawały się potwierdzać tezę o “bezgłowym kolosie na glinianych nogach”. Wojska radzieckie były w odwrocie prawie na całej lini frontu, dywizje i armie ulegały rozpadowi, tysiące żolnierzy radzieckich brano do niewoli, a cały aparat administracyjny i polityczny ewakuowano na wschód. Po miesiącu walk, 31 lipca 1941 siły grupy armii “Północ” pod dowództwem Feldmarszałka Wilhelma von Leeba znalazły się 30 km od Leningradu (obecnie Sankt Petersburg). Grupa Armii “Środek” pod dowództwem feldmarszałka Fedora von Bocka działała przeciwko wojskom radzieckiego frontu zachodniego. W składzie wojsk niemieckich znałazły się między innymi 2. Grupa Pancerna gen. płk Heinza Guderiana i 3. Grupa Pancerna gen. płk Hermanna Hotha. Miały one nacierać na Brześć, Grodno, następnie w kierunku Mińska, a dalej na Smolensk. Zaciekle broniła się twierdza Brześć, która została otoczona już w pierwszym dniu wojny, jednak wytrwała do końca czerwca 1941. Ostatnie gniazda oporu zostały zlikwidowano około 20 lipca 1941. Mińsk okupowano 20 lipca 1941 r. Od 10 lipca 1941 do 10 września 1941 trwały walki o Smoleńsk. Podczas tej operacji wzięto do niewoli 300 tysięcy żołnierzy radzieckich. W dniu 26 września 1941 skapitulował Kijów. W okrążeniu znalazło się wiele jednostek radzickich. W sumie w kotle kijowskim wzięto do niewoli 665 tysięcy żołnierzy radzieckich. Grupa Armii “Południe” pod dowództwem feldmarszałka Gerda von Rundstedta otrzymała zadanie zniszczenia jednostek radzieckich na terenie Ukrainy Zachodniej. Po tygodniu wojska niemieckie dotarły do Lwowa, kierując natarcie na Tarnopol i Winnicę. Od południa atakowały wojska rumuńskie w kierunku Odessy. Wspmagała je niemiecka 11 armia. W wyniku wielkich strat i niebezpieczeństwa kompletnego rozbicia, dowództwo radzickie zdecydowalo się ewakuować wszystkie pozostałe wojska za Dniepr, jednak do końca sierpnia udało się to tylko częściowo. Również natarcie skierowane na Krym przebiegało bez większego oporu. Broniła się jednak Odessa, która pozostała w okrążeniu od 5 sierpnia 1941 do 16 pażdziernika 1941, kiedy to miasto upadło. W dniu 9 września 1941 wojska niemieckie odcięły też połączenie lądowe z Krymem.

Początek masowych zbrodni

Ludzie w czasie trwania Operacji Barbarossa ginęli nie tylko na froncie, lecz przede wszystkim na zapleczu frontu wschodniego. Wojna iedologiczna pomiędzy nazistowskimi Niemcami a ZSRR rozpoczęła okres masowych zbrodni dzisiątków milionów ludzi. Pierwszymi ofiarami stali się więźniowie w więzieniach radzieckich. Totalitaryzm stalinowski nie pozwalał na wypuszczenie na wolności przeciwników władzy radzieckiej, dlatego też Lawrentij Beria, Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych, zdecydował, że więźniowie, których nie było możliwe ewakuować, należało rozstrzelać. Podczas gdy w niektórych miastach, jak na przykład Grodno, czy Kowno, funkcjonariusze NKVD nie zdążyli wykonać rozkazu, a z innych, jak Mińsk, udało się ewakuować więźniów, na teranie tak zwanej Ukrainy Zachodniej, wobec szybkich postępów sił niemieckich funkcjonariusze NKVD dokonali masowych zbrodni w więzieniach. We Lwowie, Tarnopolu i wielu innych miastach Galicji zamordowano około 17 tysięcy więźniów, przede wszystkim Ukraińców, ale również Polaków i Żydów. Do dzisiejszego dnia nikt ze zbrodniarzy NKVD nie został ukarany.


Fot. Rozpoznawanie zwłok więźniów pomordowanych przez NKVD we Lwowie

Odkrycie tysięcy niepogrzebanych zwłok pozostawionych na czerwcowym i lipcowym słońcu ulegało szybkiemu rozkładowi. Ich odkrycie spowodowało wybuch nienawiści do władzy radzieckiej. Ponieważ ewakuowano radzieckie władze cywilne i wojskowe, rozwścieczona ludność szukała czynnika zastępczego, którym stali się Żydzi. Początkowo zatrudniono Żydów do transportu zwłok w celu ich rozpoznania, a następnie pochówku w masowych grobach. Jednocześnie za przyzwoleniem Niemców, milicje ukraińskie wraz z ludnościa cywilną dokonały masowych pogromów, które w samym Lwowie spowodowały około 5 tysęcy ofiar żydowskich. Dokonano również pogromów w wielu innych miastach Ukrainy, takich jak, Stanisławów, Złoczów, Borysław, Drohobycz. Zbrodnia zrodziła zbrodnię!

141k58l-Lvov Pogrom of 30 June 1941

Fot. Pogrom we Lwowie

Do Lwowa przybyło też w dniu 2 lipca 1941 Eisatzkommando zur besonderen Verwendung pod dowództwem Eberharda Schöngartha, które dokonało aresztowań wśrod profesorów polskich Politechniki i Uniwersytetu Lwowskiego. W dniu 4 lipca 1941 dokonano egzekucji 37 profesorów na Wzgórzach Wuleckich.

Zgodnie z rozkazem o komisarzach (Kommissarbefehl) z dnia 6 czerwca 1941 roku, wydanego z polecenia Adolfa Hitlera prze Feldmarszałka Wilhelma Keitla, rozkazano natychmiast po wzięciu do niewoli rozstrzeliwac radzieckich komisarzy politycznych. Według tego rozkazu komisarzom politycznym nie przysługiwala ochrona zgodnie z konwencjami genewskimi, tak jak należało oczekiwać w przypadku wzięcia do niewoli żołnierzy radzieckich oraz kombatantów. Dalsze rozkazy umożliwiły również wstęp do obozów jeńców wojennych funkcjonariuszy SS w celu filtrowania jeńców i rozstrzeliwania komisarzy politycznych, aktywistów partyjnych i Żydów. Z rozkazem o komisarzach związane było szereg instrukcji, wytycznych i rozkazów. W rozkazach tych uwidocznił się w pełni ideologiczny charakter wojny pomiędzy nazistowskimi Niemcami a ZSRR. Według Niemców był to koflikt przeciwstawnych ras i ideologii, a jej celem było zniszczenie barbarzyńskiego bolszewizmu i zdobycie przestrzeni życiowej na Wschodzie. Była to wojna totalna, w której nie było miejsca na poszanowanie reguł prawa wojennego. Nie było w niej miejsca na litośc i ludzkie uczucia. Była to wojna bezwzgledna, totalna, wojna wyniszczenia i eksterminacji.

Wojna totalna

W wojnie tej nie chodziło o zwycięstwo na polu bitwy i pokonanie wrogich wojsk, lecz o wyniszczenia biologiczne mas ludzkich. Okrutność tej wojny przejawiła się w bezwzględnym traktowaniu sowieckich jeńców wojennych. Od początku wojny do wiosny 1942 wyniszczono około 2.8 milionów jeńcow radzickich. Wielu z nich zamknięto w tak zwanych obozach, ogrodzonych drutem kolczastym, jednak nie posiadających barakow ani żadnej innej infrastruktury. Około pół miliona jeńców wojennych rozstrzelano lub wyniszczono w obozach koncentracyjnych. Jeńcy pozbawieni pożywienia, wymierali masowo z głodu, chorób i zimna. Aby przeżyc, kopali w ziemi nory, miały też miejsce liczne przypadki kannibalizmu. Tragedia jeńcow sowieckich jest jedną z najwiekszych zbrodni II wojny światowej, jak do tej pory mało znanych, prawie zapomnianych.


Fot. Reichsführer SS Heinrich Himmler podczas wizytu obozu radzieckich jeńców wojennych

Grupy Operacyjne SD i Policji (Einsatzgruppen SD und Polizei), które posuwały się za linią frontu miały za zadanie likwidować nie tylko komisarzy politycznych, ale przede wszystkim Żydów. W akcjach czterech Einsatzgruppen, które posuwały się w czterech kierunkach: Einsatzgruppe A posuwała się w rejonie działań Grupy Armii A w krajach bałtyckich; Einsatzgruppe B działała na obszarze zajętym przez Grupę Armii “Środek” – na terenie Białorusi; Einsatzgruppe C na terenie północnego i środkowego obszaru działań Grupy Armii “Południe”, na terenie Ukrainy – między innymi ta Einsatzgruppe dokonała masakry w Babim Jarze na przedmieściu Kijowa; Einsatzgruppe D działała na terenie południa Ukrainy, Bessarabii, okolicy Kiszyniowa i na Krymie. W sumie Einsatzgruppen liczące niecałe 3 tysiące ludzi dokonało maskry ponad 600 tysiecy Żydow. Tylko do końca 1941 roku wymordowano prawie pół miniona Żydów. W masakrach i pogromach Żydów brały udział również miejscowe milicja zlożone z nacjonalistów, oraz nastawiona kolaborancko ludność cywilna.

sowjetische Kriegsgefangene bei Balta

Fot. Przemarsz jeńców radzieckich w sierpniu 1941 (Bundesarchiv)

Pod koniec września 1941, pomimo dalszych sukcesów i posuwania się na wschód, wojska niemieckie straciły impet. Pomimo okrążenia Leningradu, miasta nie udało się zdobyć. Rownież na kierunku moskiewskim, pomimo dojścia na odległość kilkunastu kilometrów od miasta, Moskwa nie została zdobyta. Przybycie 16 dywizji syberyjskich, dobrze wyszkolonych, uzbrojonych i wyposażonych w ubrania dostosowane do warunków zimowych zdecydowało o odparciu natarcia niemieckiego na Moskwę. W tym czasie granice ZSRR na Dalekim Wschodzie były praktycznie bezbronne, natomiast wojska niemieckie atakujące na kierunku moskiewskim były w stanie wyczerpania, braku uzupełnień żołnierzy, ubrań czy sprawnego sprzętu. Taktyka spalonej ziemi, stosowana przez wojska radzieckie, gdzie wszystko co nie zostało ewakuowane, było niszczone, nie pozostawiła Niemcom rezerw żywności, paliwa i środków transportu. Masowo korzystano z transportu konnego. Wydłużajęce się linie transportowe na tysiące kilometrów oraz niedostosowanie linii kolejowych do taboru kolejowego krajów europejskich, uniemożliwiało transport. Żołnierze niemieccy nie posiadali ubrań zimowych, byli wyczerpani, straty w szeregach jednostek wojskowych nie były uzupełniane. Wielu żołnierzy poległo lub było rannych, a wczesne mrozy spowodowały odmrożenia nóg i rąk. Mobilizacja nowych, wyszkolonych żołnierzy w Niemczech była niewystarczająca. Również sprzęt wojskowy był czesto uszkodzony lub zniszczony. Grupa Pancerna Heinza Guderiana posiadała pod koniec kampanii tylko kilkadziesiąt sprawnych czołgów. Kilkaset czołgów uległo zniszczeniu lub wymagało remontu po przebyciu około 2000 kilometrów. W tym czasie również wojska radzieckie nie posiadały rezerw i dlatego przez cały następny rok 1942, aż do bitwy pod Stalingradem, szala zwycięstwa przeważała to na jedną to na drugą strone. Ostatecznie koalicja anty-hitlerowska zwyciężyła, jednak zajęło to trzy i pół roku i dziesiątki milionów istnień ludzkich.


Fot. Żołnierzy niemieccy na froncie wschodnim

Słońce września

Władysław Broniewski

Słońce września


Wrócę do Polski, i znów będą wrześnie,
będą spadały z drzew grusze i śliwy,
w niebo popatrzę i będzie boleśnie:
pod słońcem września nie będę szczęśliwy.

To słońce stało ponad horyzontem,
błogosławiące wrogim samolotom,
to słońce biło nas żelaznym frontem,
dział hukiem, czołgów złowrogim łoskotem.

A czołgi w bagnach wyschniętych nie grzęzły,
szły armie, szybsze niźli polski piechur,
bomby waliły w kolejowe węzły,
płonęły miasta, rzucane w pośpiechu,
szli Niemcy…

Któż to niegdyś wstrzymał słońce?
Czemu nie zgasło nad warszawską bitwą?
Ono świeciło – okrutne, palące –
w oczy żołnierza, który trwał i wytrwał.

Słońce wspaniałe!… Słońce nad Warszawą,
nad Westerplatte, nad Helem, nad Kutnem,
wschodzące krwawo, zachodzące krwawo,
nie nasycone widokiem okrutnym!

I już go odtąd nie ujrzę inaczej
niż w krwi oparach, brzemienne przekleństwem,
w dymach ze stosu męstwa i rozpaczy,
rozpaczą krwawe i promienne męstwem.

O słońce! Słońce Września! Miną lata,
zdeptany będzie przez Prawo łeb węża,
może we wrogu odnajdziemy brata,
może sercami będziemy zwyciężać,

może tak będzie… Ale słońce Września,
dni naszej chwały i krwi, i cierpienia,
przeklęte będzie w legendach i pieśniach,
aż nowe wzrosną po nas pokolenia.